Emil Zátopek (Kopřivnice, 19 september 1922 – Praag, 21 november 2000) was een Tsjechoslowaakse langeafstandsloper. Op de Olympische Spelen van 1952 in Helsinki won hij goud op de 5000 meter, de 10.000 meter én de marathon, een prestatie die nooit is geëvenaard. Vanwege zijn zwoegende loopstijl kreeg hij de bijnaam De Locomotief.
Emil Zátopek in het kort
| Bijnaam | De Locomotief |
|---|---|
| Geboren | 19 september 1922, Kopřivnice |
| Overleden | 21 november 2000, Praag (78 jaar) |
| Land | Tsjechoslowakije |
| Olympisch goud | 10.000 m (1948); 5000 m, 10.000 m en marathon (1952) |
| Olympisch zilver | 5000 m (1948) |
| Wereldrecords | 18 |
Jeugd en eerste stappen
Zátopek groeide op in Kopřivnice, in het oosten van het huidige Tsjechië, in een groot gezin. Hij werkte als jongeman in een schoenenfabriek in Zlín. Daar werd hij in 1941 min of meer gedwongen om mee te doen aan een hardloopwedstrijd die door de fabriek werd georganiseerd. Hij werd tweede en ontdekte zijn talent. Na de Tweede Wereldoorlog ging hij bij het leger, waar hij volop de ruimte kreeg om te trainen.


Revolutionaire training
Zátopek trainde op een manier die in die tijd ongewoon was. Hij liep grote aantallen herhalingen van korte afstanden, zoals tientallen keren 400 meter, met korte pauzes ertussen. Deze intervaltraining was zwaar, maar maakte hem zowel snel als uithoudend. Hij trainde in alle weersomstandigheden en soms zelfs in legerkisten. Zijn methoden hadden grote invloed op latere generaties lopers.
Londen 1948
Op de Olympische Spelen van 1948 in Londen won Zátopek de 10.000 meter met grote voorsprong. Op de 5000 meter werd hij tweede, net achter de Belg Gaston Reiff, na een spectaculaire eindsprint waarin hij een grote achterstand bijna goedmaakte. Daarmee was hij in één keer een wereldster.
Helsinki 1952: de unieke driedubbel
In Helsinki schreef Zátopek geschiedenis. Eerst won hij de 10.000 meter, daarna de 5000 meter. Op het laatste moment besloot hij ook de marathon te lopen, een afstand die hij nog nooit in een wedstrijd had afgelegd. Hij won ook die race, in een olympisch record. Geen enkele atleet heeft sindsdien op dezelfde Spelen de 5000 meter, de 10.000 meter en de marathon gewonnen. Op dezelfde dag als zijn 5000 meter won zijn vrouw Dana Zátopková goud bij het speerwerpen; ze waren ook op dezelfde dag geboren.
De Locomotief
Zátopek liep met een opvallende stijl: zijn hoofd wiebelde, zijn gezicht was vertrokken en hij hijgde luid. Dat leverde hem de bijnaam De Locomotief op. Zelf zei hij dat hij niet goed genoeg was om tegelijk mooi te lopen en te glimlachen. Achter dat zware loopbeeld zat echter een enorm efficiënte loper: hij verbeterde in totaal achttien wereldrecords, waaronder als eerste mens de 10.000 meter onder de 29 minuten.
Na zijn loopbaan
Na zijn sportloopbaan bleef Zátopek in het leger. In 1968 steunde hij de Praagse Lente, de beweging voor meer vrijheid in Tsjechoslowakije. Na de inval van de Warschaupactlanden werd hij uit het leger en de communistische partij gezet en moest hij lange tijd eenvoudig werk doen. Na de Fluwelen Revolutie van 1989 werd hij in ere hersteld. Hij overleed in 2000 in Praag. In 2021 verscheen een Tsjechische speelfilm over zijn leven.
De marathon van Helsinki
Over de marathon van 1952 gaat een bekend verhaal. Zátopek had nooit eerder een marathon gelopen en besloot daarom in de buurt te blijven van de Brit Jim Peters, die toen de snelste marathonloper ter wereld was. Peters liep in een hoog tempo van start. Na ongeveer vijftien kilometer vroeg Zátopek hem of het tempo niet te laag was. Peters antwoordde, als grap of als tactiek, dat het te langzaam ging. Zátopek versnelde, liet Peters achter zich en won met ruim twee minuten voorsprong. Peters haalde de finish niet. Zátopek liep na afloop nog een ererondje en werd door het publiek in het stadion als held onthaald.
Een gouden gebaar
Zátopek stond niet alleen bekend om zijn prestaties, maar ook om zijn sportiviteit. In 1966 ontving hij de Australische loper Ron Clarke in Praag. Clarke had talloze wereldrecords gelopen, maar nooit olympisch goud gewonnen. Bij het afscheid gaf Zátopek hem een pakketje mee, met de opmerking dat Clarke het verdiende. Pas in het vliegtuig ontdekte Clarke dat het een van Zátopeks gouden medailles van 1952 was. Het verhaal wordt vaak aangehaald als voorbeeld van sportiviteit.
Invloed op het hardlopen
De trainingsmethoden van Zátopek werden na zijn successen wereldwijd overgenomen. Intervaltraining, waarbij korte, snelle stukken worden afgewisseld met korte rust, is tegenwoordig een vast onderdeel van vrijwel elk trainingsschema voor middellange- en langeafstandslopers. Ook zijn idee dat een loper moet leren omgaan met pijn en vermoeidheid, sprak veel latere atleten aan. In verkiezingen van de beste atleten van de twintigste eeuw stond hij steevast hoog.
Belangrijkste prestaties
| Jaar | Toernooi | Prestatie |
|---|---|---|
| 1948 | Olympische Spelen, Londen | Goud 10.000 m, zilver 5000 m |
| 1950 | EK, Brussel | Goud 5000 m en 10.000 m |
| 1952 | Olympische Spelen, Helsinki | Goud 5000 m, 10.000 m en marathon |
| 1954 | EK, Bern | Goud 10.000 m, brons 5000 m |
Lees ook het portret van de Finse loper Paavo Nurmi, die Zátopek inspireerde, en van atletieklegende Jesse Owens.
Veelgestelde vragen
Wat won Emil Zátopek in 1952?
Op de Olympische Spelen van Helsinki won hij goud op de 5000 meter, de 10.000 meter en de marathon.
Waarom heette Zátopek De Locomotief?
Vanwege zijn zwoegende loopstijl: hij hijgde luid en zijn hoofd wiebelde tijdens het lopen.
Hoeveel wereldrecords liep Zátopek?
Achttien, op afstanden van 5000 meter tot 30 kilometer.
Wie was de vrouw van Emil Zátopek?
Dana Zátopková, die in 1952 olympisch kampioen speerwerpen werd.
